Een longread. Op 14 oktober presenteert Remco de Boer zijn boek over het stoppen van schaliegas in Nederland. De Boer is zeker geen tegenstander van schaliegas, maar schreef een minutieus verslag van deze strijd. En wat veel mensen niet weten is dat GroenFront! een rol speelde in de allereerste uren van die campagne.

De voorpublicatie van hoofdstuk 13 uit het boek “Tussen hoogmoed en hysterie. Vijf jaar strijd tegen schaliegas in Nederland, uitgegeven door Veen Media, verschijnt op 14 oktober. ISBN 9789085715085, prijs € 39,50

schaliegas picknick GF

Hoofdstuk 13: Operatie Tegengas

26 juni 2011 – die zondagochtend is het anders zo verlaten, braakliggende terrein tussen het datacentrum van de Rabobank en de spoorbaan Boxtel-Eindhoven een stuk minder verlaten. Vlak bij de plek waar de boor van Cuadrilla de grond in zal gaan, zetten activisten van de radicale milieugroep GroenFront! twee klein model partytenten, een parasol en wat uitklaptafels neer. ’s Middags zullen ze hier een ‘aktiepicknick’ houden. Er is muziek, koffie, thee en een grote pan veganistische soep. Dichters- en slogancollectief Loesje geeft een posterworkshop. Het resultaat komt met kleurige wasknijpers aan een lijn tussen de partytenten te hangen. “Brabantse gastvrijheid tot de bodem, niet eronder”, staat er op een. “De slechte ideeën schieten als boortorens uit de grond” is te lezen op een andere. Ook aan de kinderen is gedacht: die kunnen Twister spelen.

De organisatoren zijn makkelijk te herkennen. De dominante kleur in hun garderobe is zwart, met hier en daar een snufje camouflagegroen. T-shirts, ruimzittende sweaters met capuchon en hier en daar een petje. Stevige zware schoenen, modelletje ‘legerkist’. Kleding kortom die tegen een stootje kan, net als de dragers. Twee dozijn kleurige ballonnen geven het tafereel een feestelijke aanblik. Maar van feest is geen sprake, integendeel. Peter Polder (1975), een van de oprichters van GroenFront!, en zijn collega-activisten staan er niet voor de kat z’n viool. Het is vijf voor twaalf, figuurlijk dan. Alleen fysiek verzet door de bevolking van Boxtel kan de boormachine van Cuadrilla nog tegenhouden, is hun overtuiging. En daar willen ze graag bij helpen. Zo wordt de werking van de lock-on gedemonstreerd, een voor de moderne actievoerder onmisbaar hulpmiddel. Als de tijd rijp is, zullen hardcore activisten en Boxtelse burgers in deze kokers hun armen steken om als menselijke keten voor de boor te gaan liggen en samen de onvermijdelijke komst van de sterke arm der wet af te wachten. Maar zover is het vandaag nog niet.

GroenFront! wil zich eerst maar eens netjes aan de bewoners voorstellen. Belangrijkste boodschap: radicale milieuactivisten zijn niet eng. Achter hun stoere uiterlijk schuilen slechts bevlogen vechters voor een beter milieu die met hun uitgebreide actie-ervaring de lokale bevolking in hun strijd kunnen bijstaan. Er is alleen één probleem: die bevolking zit daar helemaal niet op te wachten. Althans, niet vandaag en niet in Boxtel. Nog geen dertig mensen komen een kijkje nemen. De meeste daarvan zijn vooral nieuwsgierig. Aandrang om de barricaden op te gaan, laat staan ze te bouwen, is er nauwelijks. Maar wie denkt dat de picknick daarmee mislukt is, heeft het mis. Voor de doorgewinterde actievoerder Polder is de geringe opkomst vooral de bevestiging van zijn gevoel dat van een breed gedragen en vooral zichtbaar verzet – essentieel om via de media uiteindelijk de politiek te beïnvloeden – geen sprake is. De thermometer die GroenFront! die zondag in Boxtel steekt, toont niet eens een lichte verhoging, laat staan flink vlammende koorts. Er is werk aan de winkel – en snel ook.

Achteraf blijkt de picknick de eerste publieke stap in ‘Operatie Tegengas’, zoals GroenFront! de campagne heeft gedoopt. In april was Polder aanwezig in het zaaltje boven eetcafé Le Temps Perdu in Boxtel. “Brabant gaat tegengas geven”, laat de militante milieuorganisatie na afloop van de bijeenkomst op Twitter strijdbaar weten. Die wens blijkt echter vooral de vader van de gedachte. Twee jaar nadat EBN heeft laten weten dat er nog heel veel onconventioneel gas in de grond zit, is er van grootschalig georganiseerd verzet geen sprake. Zo zijn bekende verdedigers van het milieu als Greenpeace of Milieudefensie nog in geen velden of wegen te bekennen. Eigenlijk timmert vooral Willem Jan Atsma en zijn groep Schaliegasvrij Haaren publicitair stevig aan de weg. Weliswaar is in Boxtel een soortgelijke groep opgericht, maar actief en zichtbaar is die eigenlijk niet. Dat is opvallend: Cuadrilla heeft z’n kaarten op Boxtel gezet. In Haaren zal het bedrijf uiteindelijk niet eens een vergunning aanvragen, terwijl het in Boxtel zó aan de slag kan. Dat dit in april 2011 nog niet is gebeurd, komt op het conto van Rabobank en de familie Van Oerle, die eerder dat jaar naar de rechter zijn gestapt. Op zich hoeft Cuadrilla daar niet op te wachten: het heeft alle vergunningen immers op zak. Maar de goodwill die het bedrijf heeft – of misschien beter gezegd: nóg heeft – zou weleens verloren kunnen gaan als het niet op de rechtszaak wacht. Ook zou het bedrijf in dat geval direct een kort geding aan de broek krijgen. De kans dat ze dat zouden verliezen, is niet onaanzienlijk, zo oordeelt Frank de Boer. Bovendien ziet de Cuadrilla-directeur de Rabo-rechtszaak met veel vertrouwen tegemoet. En hij is niet de enige. Ook GroenFront!’er Peter Polder denkt dat Cuadrilla en de gemeente bij de rechter aan het langste eind zullen gaan trekken. Hij voelt dat het misgaat – er is simpelweg te weinig publiekelijk, zichtbaar verzet. In zijn beleving is de eerste proefboring naar schaliegas in Nederland aanstaande.

Juist zo’n ogenschijnlijk gelopen koers is een kolfje naar de hand van het op anarchistische leest geschoeide GroenFront!. Sterker nog, pas als de zaak verloren lijkt, komt de militante vleugel van de Nederlandse milieubeweging in actie. GroenFront! is geen pressiegroep die vooraf beleid probeert te beïnvloeden, zoals Milieudefensie en Greenpeace, maar een collectief dat in actie komt als het kalf bijna verdronken is. Die radicale wortels liggen in de Verenigde Staten. Daar richt een klein groepje activisten in 1980 uit frustratie over de aanpak van bestaande milieuorganisaties een nieuwe op: Earth First!. Hun motto: “No Compromise in Defense of Mother Earth!” Inmiddels uitgegroeid tot een internationale organisatie met afdelingen in diverse landen, profileert EarthFirst! zich nog altijd als alternatief voor de reguliere ‘milieumietjes’: “Are you tired of namby-pamby environmental groups? Are you tired of overpaid corporate environmentalists who suck up to bureaucrats and industry? Have you become disempowered by the reductionist approach of environmental professionals and scientists? If you answered yes to any of these questions, then Earth First! is for you.”1

Die boodschap raakt in 1995 de dan twintigjarige Polder recht in het hart. Dat jaar is hij namens Jongeren Milieu Actief (JMA) aanwezig bij de allereerste VN-klimaattop in Berlijn. Maar die jongerenafdeling van Milieudefensie is hem dan al veel te braaf. Maar nog veel erger: ze is vooral niet-effectief. Dan zijn de leden van de Britse tak van Earth First! die Polder in de Duitse hoofdstad ontmoet heel andere koek. Tijdens de klimaattop hebben zij een fototentoonstelling georganiseerd over de Anti-Roads Movement, hun strijd om de aanleg van nieuwe snelwegen in onder meer Groot-Brittannië te saboteren. Daarvoor ketenen ze zich vast, bouwen ze boomhutten en graven ze tunnels. De bravoure en humor waarmee dat gebeurt, spreken Polder zeer aan – zó bescherm je de aarde. En dus breekt hij na terugkomst zijn studie geschiedenis af om zich voortaan fulltime in te zetten voor de redding van de aarde. In juni 1996 is de Nederlandse tak van EarthFirst! een feit.

De naam zorgt overigens nog voor de nodige hoofdbrekens. Met ‘Earth First! Nederland’, wat voor de hand ligt, zou de groep zich weleens in de voet kunnen schieten. Nederland is namelijk net opgeschrikt door drie aanslagen van het Earth Liberation Front. Zij laten in Arnhem bommen exploderen bij vestigingen van Crédit Lyonnais en Banque Paribas en het hoofdkantoor van BASF. Die naam dus maar beter niet. Ook ’Aarde Eerst!’, de letterlijke vertaling, is ’m niet. Dat mist het strijdvaardige dat de anarchisten onder het motto ‘Not on my planet’ willen uitstralen. Nee, het moet iets zijn met een agressief randje. ‘Front’ voldoet daaraan en het voorvoegsel ‘groen’ erbij bekt lekker. GroenFront! dus, een beweging die een einde wil maken aan de “arrogante rol die de westerse mens speelt over de rest van de natuur”,2 maar dan wel zonder het geweld waarvan de activistische collega’s van het Earth Liberation Front en de Revolutionaire Anti-Racistische Actie (RaRa) zich bedienen.

Leiders kent de organisatie tot op de dag van vandaag niet, net zomin als ‘leden’ of een juridische rechtsvorm. Dat laatste zou een eventuele aanpak door justitie namelijk te makkelijk maken. Zelf zegt de groep het op de website zo: “GroenFront! is een handige naam om te gebruiken voor jouw geweldloze direkte aktie. Tegelijkertijd is GF! een netwerk van radikale natuurliefhebbers en anarchistische ekosaboteurs geworden.”2 In 2006 zegt Polder in NRC Handelsblad: “Iedereen die zich houdt aan enkele kernideeën mag de naam GroenFront! gebruiken en op elk moment beslissen in actie te komen.”3 Geweld tegen personen is daarbij uit den boze, net als compromissen sluiten. Hét wapen om de ecocide, zoals ze de aanslagen op de aarde noemen, te stoppen is ‘direkte aktie’ – bezettingen in plaats van demonstraties, liever blokkades dan overleg en geen petities maar sabotage.

Uiteraard laveert GroenFront! langs de grenzen van de Nederlandse rechtsstaat. Vrijwel geen enkele militante actievoerder doet dat dus onder zijn eigen naam. Ook Peter Polder niet. Die schuilnaam heeft hij al vroeg in zijn actiecarrière aangenomen. Pas in 2014 zal dat het grote publiek duidelijk worden dankzij NRC Handelsblad: na het publiceren van een artikel van Polder over de gasverslaving van Nederland onthult de krant als erratum zijn echte naam – Peter Kodde.4 Die gebruikt hij tijdens de eerste GroenFront!-jaren onder meer voor zijn activiteiten als bestuurslid van DWARS, de jongerenorganisatie van GroenLinks.

Al kort na de oprichting slaagt GroenFront! erin hun Britse voorbeeld eer aan te doen. Tussen 1998 en 2001 kraakt de groep elf panden langs de nog aan te leggen Betuweroute. De groep keert zich tegen de goederenlijn wegens de schadelijke effecten op natuur en milieu. “Ondergronds verzet tegen Betuwelijn verrast ME”, kopt dagblad Trouw bij de ontruiming in februari 2000. Tien GroenFront!’ers blijken zich onder twee panden in kelders en zelfgegraven tunnels te hebben vastgeklonken of hun voeten in beton te hebben gegoten. Eerder heeft het collectief het werk aan de lijn verstoord door bouwterreinen te bezetten. Dat bij de Sophiatunnel wordt maar liefst zeven keer ‘ingenomen’. Toch levert maandenlang kraken, graven, blokkeren en bezetten niet het gedroomde resultaat op – de hoofdlijn, tussen Rotterdam en de Duitse grens, is niet meer tegen te houden. Maar in het Limburgse plaatsje Schinveld is er meer succes. Daar staat 20 hectare bos op de nominatie te worden gekapt ten faveure van de nabijgelegen NAVO-basis. Na acties van onder meer GroenFront! gaat ’slechts’ 6 hectare tegen de vlakte. Als dank voor hun inzet worden de actievoerders als helden door de gemeente onthaald. De wethouder van dienst spreekt bij die gelegenheid de hoop uit “dat we vaker van elkaars diensten gebruik mogen maken”.5

De proefboring in Boxtel past naadloos in het sjabloon: de procedures zijn doorlopen, het ministerie van Economische Zaken en de gemeente hebben hun zegen gegeven en de kans dat de rechter daar nog een stokje voor steekt, is minimaal, zo schat Polder in. Een van zijn collega’s zegt het zo: “De mensen hier uit de buurt zijn terecht boos dat dit hele project politiek en juridisch langs hen heen gejakkerd is, terwijl het wel over hún leefomgeving en hún grondwater gaat. We kunnen het nu alleen nog tegenhouden, als we samen in verzet komen.”6

Na het eerste contact in april in Le Temps Perdu is het de hoogste tijd om ‘Operatie Tegengas’ handen en voeten te geven. Dat gebeurt tijdens een openbaar ‘Aktieoverleg’ op 27 mei 2011 in Ontspoord, hét krakersbolwerk van Den Bosch. De gelijknamige vereniging, die in het complex onder meer eetcafé ‘Knoflook’ en een weggeefwinkel uitbaat, heeft volgens eigen zeggen als doel “om de maatschappij radicaal anders in te richten”. GroenFront! is hier aan het juiste adres. In de uitnodiging noemt Polder het openbreken van heel diepe grondlagen met een mix van water, zand en chemicaliën een gevaarlijke manier van gas winnen. Bovendien is het oppompen van nóg meer fossiele brandstoffen funest voor het klimaat, stelt hij. “Wil je helpen, of ben je gewoon geïnteresseerd, kom vrijdag 27 mei naar ‘Knoflook’. Om zes uur start daar het eetcafé, om zeven is er eten, om een uur of half negen is dat op, en na de afwas start de brainstorm.”

Besloten wordt om eerst maar eens een Aktiepicknick te organiseren, in juni. Belangrijkste doel is het wegnemen van eventuele koudwatervrees bij de lokale bevolking. In Schinveld heeft het collectief dat eerder ook gedaan. Burgers zijn in hun verzet tegen overheidsplannen namelijk steeds beter in staat om zelf hun boontjes te doppen, oftewel zonder ‘beroepsactivisten’ die vanaf de jaren zeventig met hun strijd tegen apartheid, kernenergie, woningnood, kruisraketten en de kapitalistische maatschappij als geheel, naam hebben gemaakt. Activisten? Anarchisten? Krakers? Wat komen die gasten hier doen? Dat is in 2013 aanvankelijk ook het sentiment als GroenFront! in Groningen de bevolking wil helpen in hun strijd tegen de NAM. Zelfs uitnodigingen om eens een kopje koffie te drinken worden door de nuchtere noorderlingen in het begin met argwaan begroet. Kortom, net als overheden en bedrijven ziet ook GroenFront! zich genoodzaakt om eerst draagvlak te verwerven voordat het in actie kan komen.

De picknick is op 26 juni 2011. Maar eerst hebben Polder c.s. nog een feestje te vieren. GroenFront! bestaat die maand namelijk op de kop af vijftien jaar. En dat wordt niet gevierd in een zaaltje met bloemen en gebak, maar met actievoeren, “de manier van feesten waar activisten het best in zijn, op bier drinken na dan”, zoals in de aankondiging staat. GroenFront! roept daarin iedere “sympathisant, eco-activist, veganist, anarchist, of anderszins onruststoker” op om de straat op te gaan: “Laat de nachten van 20 op 21 juni, en 21 op 22 juni je fantasie de vrije loop. Bel je vrienden en ga samen met vele gelijkgestemden uit het hele land in deze nachten de straat op. (…) Plak, verf, lijm, strooi zand in de machine, doe waar je goed in bent!”7

De Aktiepicknick op de boorlocatie is een stuk minder anarchistisch, getuige het programma: “Toespraken, muziek, een kinderprogramma, lekker eten, een kop koffie of thee en natuurlijk gezelligheid”.6 In de uitnodiging wordt niet alleen verteld hoe schaliegas wordt gewonnen, maar ook dat er met die methode in de VS al veel problemen zijn geweest, en dat die methode sinds kort ook in Europa wordt toegepast. GroenFront! is bang dat zodra er een boring wordt gedaan, al is het maar een proefboring, het hek van de dam is. Woordvoerder Jochem, afkomstig uit Brabant en daarom woordvoerder tijdens de picknick: “Als we grootschalige schaliegasexploitatie in Brabant en de rest van Nederland tegen willen gaan, moeten we nu en hier voorkomen dat die boor de grond in gaat. Degenen die er geld aan verdienen beweren dat we meer gas nodig hebben om over te stappen op duurzame energie, maar dat is onzin. Wat er nodig is, is dat we die omslag nu maken, en niet pas over vijftig jaar, want dan is het te laat.”

Ondanks oproepen via sociale media en aankondigingen in het Brabants Dagblad en het lokale weekblad Brabants Centrum, loopt de bevolking van Boxtel niet warm voor de boodschap van GroenFront!. Om schaliegas in Nederland daadwerkelijk tegen te houden is veel meer nodig, zoveel is Peter Polder wel duidelijk. De sleutel ligt uiteindelijk in handen van de landelijke politiek, oftewel de Tweede Kamer. Die is zeker niet ongevoelig voor burgerverzet. Maar daarvoor moet dat verzet dan wel eerst zichtbaar zijn. Boze bewoners met spandoeken, een anti-schaliegaslogo, demonstraties op het marktplein van Boxtel, dat brengt de strijd in beeld, dát is nodig. Polder weet dat als geen ander en zal na de zomer de organisatie ervan voortvarend ter hand nemen. Onvermoeibaar zal hij Nederland doorkruisen om iedereen die het maar horen wil te vertellen waarom schaliegas geen goed idee is. Tegelijkertijd werkt hij achter de schermen hard aan het smeden van een zo breed mogelijke tegen-coalitie. En ook daarin speelt de picknick in Boxtel een grote rol. Die zondag ontmoeten namelijk een aantal van de latere hoofdrolspelers in de strijd elkaar voor de eerste keer. Onder wie Peter Polder en Willem Jan Atsma. Die laatste spreekt de paar aanwezigen die wél zijn gekomen toe. Een van hen is zeer onder de indruk – van Atsma’s argumenten en van de overtuiging waarmee hij ze brengt. Het is Geert Ritsema, rasactivist en senior campaigner van Milieudefensie. Op 16 juni heeft hij een groot artikel over schaliegas in het magazine van de vereniging gelezen. Ritsema is getriggerd. Wat hij dan nog niet weet, is dat ook dat stuk mede door Polder is geïnitieerd.

Zowel het artikel als de picknick betekent de start van de betrokkenheid van Milieudefensie bij de strijd. Atsma en Ritsema schudden elkaar die middag voor het eerst de hand, om ’m de jaren erna niet meer los te laten. De lat-relatie tussen het burgerverzet en de activistische milieubeweging is een feit.

1 http://www.earthfirst.org/about.htm
2 Veelgestelde vragen over GroenFront! (http://www.direkte-aktie.net/cms/groenfront.php?itemid=36)
3 NRC Handelsblad, 14 januari 2006: Bosbezetters in polonaise
4 Peter Kodde vroeg zelf om vermelding van zijn echte naam in dit boek.
5 ANP, 11 januari 2006: Schinveld huldigt actievoerders
6 GroenFront!, 20 juni 2011: Boxtel in actie tegen schaliegas
7 GroenFront!, 24 mei 2011 (Facebook-bericht)